Αρχαιολογικές θέσεις
Η ακρόπολη στον λόφο του Αγίου Φωκά
Ο λόφος του Αγίου Φωκά αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα του Δήμου των Κυμισαλέων και φιλοξενεί την ακρόπολη του Δήμου που δεσπόζει στην περιοχή. Σώζεται όλος ο οχυρωματικός περίβολος, σε μήκος περίπου 620 μέτρων, που περιέτρεχε την ακρόπολη και ο οποίος χρονολογείται στο 4ο αι. π.Χ. Ένα τμήμα του στη δυτική πλευρά, το οποίο σώζεται σε μήκος περίπου 20 μ. και σε ύψος που φθάνει σε κάποια σημεία έως και τα 3 μ., είναι ιδιαίτερα φροντισμένο, καθώς πρόβαλλε ακριβώς κάτω από το ναό της κορυφής και ήταν ορατό από μακριά.
Στο πλάτωμα της κορυφής κείτονται τα κατάλοιπα ενός μικρού ελληνιστικού ναού του 3ου-2ου αι. π.Χ., διαστάσεων 12,50 μ. x 5,80 μ. με είσοδο στα ανατολικά, ο οποίος αποτελείται από πρόναο και κυρίως ναό. Πρέπει να είναι ο σημαντικότερος ναός του Δήμου των Κυμισαλέων, αλλά η θεότητα στην οποία ήταν αφιερωμένος είναι ακόμη άγνωστη.
Η κεντρική νεκρόπολη στην Κυμισάλα
Η ανασκαφική δραστηριότητα, έχει επικεντρωθεί τα τελευταία χρόνια στην κεντρική νεκρόπολη της Κυμισάλας. Οι τάφοι είναι κατά κύριο λόγο θαλαμοειδείς, λαξευμένοι στον φυσικό βράχο, έχουν προθάλαμο ή δρόμο με σκαλοπάτια και έναν ή σπανιότερα δύο ταφικούς θαλάμους.
Διατάσσονται σε σειρές, κλιμακωτά στις πλαγιές των λόφων. Σώζονται αρκετά υπέργεια ταφικά μνημεία, άλλα λαξευμένα στον βράχο και τα περισσότερα κτιστά με ισοδομική τοιχοδομία, στα οποία εδράζονταν στήλες, βωμοί και ορθογώνια βάθρα, διακοσμημένα με κυμάτια, όπως αυτά που είναι πεσμένα σήμερα εμπρός από τους τάφους στο τμήμα της νεκρόπολης της Κυμισάλας που βρίσκεται κοντά στον αρχαίο οικισμό των Βασιλικών.
Ανάμεσά τους εντοπίζονται και επιγραφές με τα ονόματα των νεκρών. Εδώ τάφηκε ο ΚΑΛΙΠΠΟΣ, εδώ και ο Κυμισαλέας ΔΑΜΑΓΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΔΑΜΟΥ, μαζί με τη γυναίκα του τη ΧΡΥΣΩ, κόρη του ΝΙΚΑΣΑΓΟΡΑ από τον δήμο Κρυασέων της Καρίας, ο οποίος ανήκε στο ροδιακό κράτος
Από το αρχαϊκό τμήμα της κεντρικής νεκρόπολης προέρχεται η περίφημη στήλη της Κυμισάλας, ένα μοναδικό μέχρι σήμερα επιτύμβιο σήμα από ασβεστόλιθο, που σώζεται σε ύψος 83 εκ. Έχει τη μορφή χοντρού δίσκου πάνω σε πεσσό και επιστέφεται στην κορυφή της από έναν ορθογώνιο πλίνθο, πάνω στον οποίο στηριζόταν κάποιο επιπρόσθετο στοιχείο. Στον δίσκο απεικονίζονται σε αβαθές εσώγλυφο έξι πτηνά εντός οδοντωτού εγχάρακτου κοσμήματος που περιτρέχει ολόκληρη την πλευρά, ενώ ένας μεγάλος εξάφυλλος ρόδακας και ένας μικρότερος εννεάφυλλος, εντός αντίστοιχου οδοντωτού κοσμήματος, υπάρχουν στην άλλη πλευρά. Πρόκειται για ένα από τα πρωιμότερα σωζόμενα μνημεία της νεκρόπολης, αλλά και γενικότερα του ελληνικού χώρου, που φαίνεται να έχει ομοιότητες με έναν τύπο πήλινων ειδωλίων, τα οποία κοσμούσαν μυκηναϊκές λάρνακες από την Τανάγρα.
Στον ίδιο χώρο, πιθανότατα, εντοπίστηκαν για πρώτη φορά και μια ιδιαίτερη κατηγορία κυλίκων, του πρώτου μισού του 6ου αι. π.Χ., που χάριν του όμορου σύγχρονου οικισμού των Σιάννων, καταγράφηκαν στην Ιστορία της Τέχνης ως οι περίφημες κύλικες τύπου «Σιάννα».
Η έντονη αρχαιοκαπηλική, αλλά και τυχοδιωκτική αρχαιολογική δραστηριότητα στον χώρο της κεντρικής νεκρόπολης, από τα μέσα κυρίως του 19ου αι. μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. μας έχει στερήσει τεράστιες ποσότητες αντικειμένων και έχει καταστρέψει πολλές εκατοντάδες τάφων, αφήνοντας σημαντικά κενά στη γνώση μας για τον πολιτισμό και την ιστορία του σημαντικού αυτού δήμου της ροδιακής υπαίθρου.
Ο οικισμός στα Βασιλικά
Από τους μέχρι σήμερα εντοπισμένους οικισμούς, ο πλέον ενδιαφέρων είναι εκείνος στα Βασιλικά, στα βορειοδυτικά του Αγίου Φωκά, σε χαμηλό οροπέδιο που ορίζει από βόρεια μικρή, πεδινή, καλλιεργήσιμη έκταση. Στη θέση αυτή σώζονται τα εντυπωσιακά κτιριακά κατάλοιπα ενός οικιστικού κέντρου, που στα νεότερα χρόνια οδήγησαν στη δημιουργία του τοπικού θρύλου του «Βασιλιά Κυμισαλέα». Η κάτοψη και η διάταξη των κτισμάτων του οικισμού, καθώς και ο χαρακτήρας τους, δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν, γιατί καλύπτονται από εκτεταμένους λιθοσωρούς. Στο νοτιοδυτικό άκρο ξεχωρίζει μεγάλος ελεύθερος χώρος, κλεισμένος από τοίχους, που ίσως αντιστοιχεί με τον περίβολο παλαιότερων περιγραφών.
Στα βορειοδυτικά του διαμορφώνονται δωμάτια και κατά μήκος της ανατολικής του πλευράς επιμήκης στενός διάδρομος. Αμέσως βόρειο-ανατολικά του περιβόλου εκτείνονται σειρές οικοδομημάτων με δρόμους ανάμεσά τους, οι οποίοι τέμνονται σχηματίζοντας οικοδομικά τετράγωνα. Οι τοίχοι των κτισμάτων σώζονται σε μερικά σημεία σε αρκετό ύψος και έχουν επιμελημένη τοιχοδομία. Σε διάφορα σημεία, επίσης, διατηρούνται κατά χώραν παραστάδες θυραίων ανοιγμάτων και κατώφλια.
Μολονότι η ζωή στον οικισμό των Βασιλικών είναι πιθανόν να τερματίστηκε από κάποιον ισχυρό σεισμό, όπως σε κάποια σημεία υπαινίσσεται ο τρόπος και η φορά κατάρρευσης τοίχων και αρχιτεκτονικών στοιχείων, μια πιο προσεκτική ματιά δείχνει ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει δημιουργήσει ανεπανόρθωτη καταστροφή εδώ στο πέρασμα των αιώνων, κάτι που ισχύει φυσικά για όλες τις αρχαιότητες της Κυμισάλας. Κατά τη διάρκεια της Ιπποτικής περιόδου (1309-1522), υλικά από τις αρχαιολογικές θέσεις της Κυμισάλας πρέπει να χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των κάστρων της Μονολίθου και των Σιάννων, για τους παράκτιους πύργους που σώζονται στην περιοχή, καθώς και για τους όμορους οικισμούς των Σιάννων και της Μονολίθου. Χαρακτηριστική είναι η ύπαρξη, νεότερων ασβεστοκάμινων στην περιοχή, ένα εκ των οποίων κατασκευάστηκε στο νότιο τμήμα του χώρου των Βασιλικών, κι ένα στα δυτικά του ναού της ακρόπολης.